Sáng thứ Hai, tôi ngồi trong một quán cà phê ở Bukit Bintang, Kuala Lumpur, nhìn ông chú bàn bên cạnh vừa uống cà phê sữa đá vừa bấm điện thoại. Ông ấy mở app ngân hàng, quét mã, gửi 200 ringgit cho đứa cháu ở Penang. Toàn bộ thao tác kéo dài chưa đầy ba mươi giây. Ông không hề biết – và tôi cá là ông sẽ chẳng bao giờ quan tâm – rằng một phần nhỏ của giao dịch đó có thể đang chạy ngầm qua một mạng lưới thanh toán dựa trên blockchain.
Đó chính xác là viễn cảnh mà Anthony Scaramucci và Stuart Alderoty, Giám đốc pháp lý của Ripple, vừa vẽ ra với truyền thông: “Mọi người sẽ sử dụng tiền mã hóa mà không hề hay biết.” Không còn chuyện “đàn ông trẻ tuổi đeo hoodie ôm laptop cày đêm”. Crypto sẽ như điện, như internet, như sóng Wi-Fi – chạy ngầm dưới mọi thứ, không ai nhìn thấy, nhưng ai cũng dùng.
Nghe hay đấy.
Nhưng tôi là một thằng làm market surveillance. Tôi săn tin, theo dõi dòng tiền 24/7, thức dậy lúc 2 giờ sáng chỉ để nhìn một khối giao dịch lạ. Mỗi biến động lúc nửa đêm là một câu chuyện chưa được kể. Và tôi có một thói quen xấu: tôi không tin những câu chuyện đẹp nếu không có số liệu đứng sau. Câu chuyện Scaramucci vừa kể... khoan đã. Để tôi mổ xẻ từng lớp, như tôi từng mổ xẻ smart contract Enigma năm 2017 vậy.
Ba năm trước, tôi đã nghe một phiên bản khác của câu chuyện này. Khi đó, “người thường” được cho là sẽ dùng crypto thông qua đợt phát hành ICO. Những dòng yield chảy ngầm dưới cơn sốt DeFi, người ta bảo “Ngân hàng sắp chết”. Rồi cơn sốt NFT tan dần, lộ ra những chân giá trị... Và bây giờ, câu chuyện mới nhất có tên “Crypto vô hình” – do một nhà quản lý quỹ phố Wall và một luật sư của Ripple dẫn dắt.
Hãy nhìn vào bối cảnh.
Scaramucci không phải người mới. Ông là nhà sáng lập SkyBridge Capital, từng là Giám đốc Truyền thông của Nhà Trắng dưới thời Trump (đúng, chỉ mười một ngày trước khi bị sa thải – một câu chuyện khác). Trong nhiều năm, ông là một trong những tiếng nói lạc quan nhất về Bitcoin trên CNBC, Fox Business, và gần như mọi sóng truyền hình tài chính mà bạn có thể nghĩ tới. Nói cách khác, Scaramucci là một chiếc loa phóng thanh: to, rõ, và luôn bật.
Còn Alderoty? Ông ta là Giám đốc pháp lý của Ripple. Không phải một kỹ sư. Không phải một nhà kinh tế. Một luật sư. Và không phải luật sư bất kỳ – ông ta là người cầm lái pháp lý cho Ripple trong vụ kiện với Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), một trong những vụ kiện được theo dõi nhiều nhất trong lịch sử tiền mã hóa.
Bạn có thấy sự khác thường ở đây không?
Một bài viết về “tương lai crypto” không có kỹ sư nào lên tiếng, không có dữ liệu on-chain, không có một ví dụ cụ thể nào. Chỉ có một nhà quản lý quỹ nói về “tầm nhìn”, và một luật sư đang trong vụ kiện với SEC khẳng định “hàng triệu người Mỹ từ mọi tầng lớp đang dùng crypto ngay lúc này”.
Đó không phải là một bài phân tích. Đó là một chiến dịch PR.
Và PR này xuất hiện vào đúng thời điểm Ripple vẫn còn trong cuộc chiến pháp lý. Sau phán quyết tháng 7/2023, tòa án New York xác định XRP không phải chứng khoán khi bán cho nhà đầu tư lẻ trên các sàn giao dịch. Nhưng phần bán cho nhà đầu tư tổ chức – khoảng 728 triệu USD – lại bị xem là vi phạm luật chứng khoán. SEC kháng cáo. Ripple cũng kháng cáo chéo. Đến nay, vụ việc vẫn chưa kết thúc.
Bạn có hiểu ý tôi không?
Khi một công ty đang trong một vụ kiện mà để Giám đốc pháp lý của mình đi phát biểu rằng “hàng triệu người Mỹ chính gốc đang dùng sản phẩm của chúng tôi mà họ còn không biết”, thì thông điệp gửi tới tòa án và SEC là: “Chúng tôi đã đi vào hệ thống. Người dùng của chúng tôi là dân thường, không phải tội phạm, không phải nhóm thiểu số lập dị. Cách duy nhất để quản lý chúng tôi là đối thoại, không phải kiện tụng.”
Đó là một nước cờ thông minh.
Nhưng tôi không quan tâm nước cờ đó thông minh tới mức nào. Tôi quan tâm đến một thứ mà nước cờ đó cố tình che đậy: dữ liệu.
Hãy nói về con số “hàng triệu người Mỹ”.
Con số này đến từ đâu? Không ai trích nguồn. Không một khảo sát độc lập nào được đưa ra. Không một tổ chức nghiên cứu nào được nêu tên. Trong khi đó, các cuộc khảo sát công khai từ Pew Research Center cho thấy khoảng 17% người trưởng thành ở Mỹ từng đầu tư, giao dịch hoặc sử dụng tiền mã hóa – tính đến năm 2023. Con số đó giảm nhẹ trong giai đoạn thị trường giá xuống. Và “từng sử dụng” không có nghĩa là “đang sử dụng hàng ngày”.
Có một khoảng cách rất lớn giữa “mua một ít Bitcoin trên Cash App” và “dùng crypto như một lớp hạ tầng thanh toán vô hình”.
Nhưng khoảng cách đó, trong câu chuyện PR vừa kể, không còn tồn tại.
Tôi đã làm surveillance suốt mười sáu năm qua. Tôi theo dõi dòng tiền, theo dõi từng hợp đồng thông minh, theo dõi từng ví cá voi di chuyển. Tôi có một nguyên tắc: Lời nói có thể nói dối, nhưng dòng tiền thì không.
Vậy, dòng tiền thật đang nói gì?
Hãy nhìn vào mảng thanh toán bằng stablecoin. Có một sự thật đang âm thầm diễn ra: khối lượng chuyển stablecoin qua các nền tảng thanh toán đã tăng đều đặn. Visa và Mastercard đã bắt tay thử nghiệm thanh toán bằng USDC trên một số mạng lưới. Các nhà phát hành stablecoin như Circle báo cáo khối lượng chuyển tiền tăng trưởng hàng quý. Điều này phản ánh đúng một phần câu chuyện “crypto chạy ngầm”: khi bạn dùng thẻ Visa được phát hành bởi một ngân hàng kỹ thuật số có trụ sở tại Singapore để mua cà phê ở Berlin, rất có thể một phần của giao dịch đó đã được thanh toán bằng USDC ở phía sau.
Nhưng nói đi thì cũng phải nói lại: quy mô của các giao dịch kiểu này vẫn chỉ là một giọt nước so với đại dương tài chính truyền thống. Hệ thống SWIFT xử lý hơn 40 triệu thông điệp mỗi ngày và chuyển hơn 5.000 tỷ USD. Khối lượng stablecoin toàn cầu trong một tuần có lẽ cũng không đạt được một ngày của SWIFT.
Vài nghìn tỷ USD nghe có vẻ to, nhưng trong thế giới thanh toán xuyên biên giới, nó chỉ là một hạt cát.
Vậy tại sao câu chuyện “hàng triệu người Mỹ” lại có sức hút đến vậy?
Bởi vì nó đúng một phần, và đúng một phần là cách tốt nhất để bán một câu chuyện sai hoàn toàn.
Khi tôi còn trẻ, năm 2017, tôi phát hiện một lỗ hổng trong hợp đồng thông minh của dự án Enigma chỉ sau hai giờ đọc code. Tôi đã viết một báo cáo chi tiết, gửi lên GitHub, và được thưởng 50 ETH. Lỗ hổng Enigma lộ ra từ một tweet tưởng vô hại – chỉ một dòng code bị sai thứ tự, vậy mà đủ để kẻ tấn công rút sạch tiền. Thứ tôi học được từ bài học đó là: sự tinh vi của một câu chuyện không bao giờ cứu được sự cẩu thả của chi tiết kỹ thuật.
Câu chuyện “crypto vô hình” hiện tại cũng vậy. Nó hay, nó mượt, nó chạm đúng tâm lý của những người mệt mỏi với việc phải tự quản lý private key. Nhưng chi tiết kỹ thuật thì sao? Ai đang xác minh danh tính? Ai đang giữ tài sản? Ai chịu trách nhiệm khi một giao dịch sai không thể hoàn tác?
Không ai trong bài PR đó trả lời.
Để tôi kể cho bạn nghe về cái gọi là “crypto vô hình” dưới góc nhìn kỹ thuật.
Muốn người dùng không biết mình đang dùng crypto, bạn cần xóa bỏ ba thứ: private key, địa chỉ ví, và khái niệm gas fee. Đó chính là cuộc chơi của account abstraction, tiêu chuẩn ERC-4337, và smart wallet. Thay vì người dùng phải ghi nhớ chuỗi 12 từ cứu mạng, họ chỉ cần đăng nhập bằng Google. Thay vì phải mua ETH để trả gas, một lớp paymaster sẽ trả thay. Thay vì nhìn thấy địa chỉ 0x1234... rối mù, họ chỉ cần nhìn thấy số dư USD trên màn hình.
Nghe rất tuyệt đúng không?
Nhưng đằng sau mỗi đỉnh cao là một vết nứt không ai ngờ. Khi bạn xóa bỏ private key khỏi tầm nhận thức của người dùng, bạn cũng đồng nghĩa với việc ai đó – có thể là một công ty, một ngân hàng, một cơ quan quản lý – sẽ nắm quyền kiểm soát những private key đó thay họ. Đó là cái giá của sự thuận tiện.
Câu hỏi đặt ra là: người dùng có biết cái giá đó không?
Tôi có thể nói với bạn rằng họ không biết. Và đó chính là vấn đề. Khi bạn dùng crypto mà không biết mình đang dùng crypto, bạn cũng không biết mình đang giao phó quyền sở hữu tài sản cho ai. Bạn nghĩ mình đang gửi tiền, nhưng thực ra bạn đang chuyển quyền kiểm soát cho một mạng lưới các bên trung gian.
Điều đó trái ngược hoàn toàn với lời hứa gốc rễ của Bitcoin và Ethereum: “Không cần tin tưởng, hãy tự kiểm tra.”
Bây giờ, hãy nói về Ripple, vì đó là chủ thể chính của câu chuyện này.
XRP Ledger, nền tảng do Ripple xây dựng, được thiết kế cho thanh toán xuyên biên giới. Nó nhanh, rẻ, và có mối quan hệ sâu rộng với các ngân hàng và tổ chức tài chính. Ripple đã chi hàng triệu USD cho việc xây dựng hình ảnh “công ty tuân thủ” trong nhiều năm. Họ thuê CLO là một cựu luật sư của ngân hàng lớn. Họ công khai ủng hộ việc ban hành quy định rõ ràng. Họ xây dựng quan hệ với các cơ quan quản lý ở nhiều quốc gia.
Và họ làm điều đó vì một lý do rất thực dụng: dòng doanh thu phụ thuộc vào việc thanh toán quốc tế qua XRP Ledger.
Nhưng nếu nhìn vào dữ liệu on-chain của XRP Ledger, điều tôi thấy không giống với “hàng triệu người Mỹ” đang dùng để gửi tiền cho người thân. Tôi thấy một mạng lưới thanh toán có khối lượng giao dịch tập trung đáng kể ở một số ít ví liên quan đến các sàn giao dịch. Tôi thấy XRP được giao dịch nhiều trên các sàn hơn là được dùng để mua bán hàng hóa. Nếu có hàng triệu người Mỹ đang dùng XRP mỗi ngày, thì tôi sẽ thấy một lượng lớn giao dịch nhỏ lẻ, xuyên biên giới, với giá trị vài trăm USD mỗi giao dịch. Có một phần giao dịch như vậy, nhưng con số tuyệt đối vẫn rất nhỏ so với quy mô của một hệ thống thanh toán toàn cầu thực sự.
Điều này không có nghĩa là Ripple xấu. Có nghĩa là câu chuyện PR của họ, với con số “hàng triệu người dùng”, đang đi trước dữ liệu thật rất xa.
Và tôi đã thấy kiểu đi trước đó nhiều lần trong đời.
Năm 2017, câu chuyện ICO: “Hàng ngàn dự án sẽ thay đổi thế giới.” Tôi nhớ mình từng đi qua các diễn đàn, nơi người ta bàn về Enigma với một niềm tin gần như tôn giáo. Và rồi 90% trong số đó biến mất, cùng với hơn 90% số tiền của những nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm.
Năm 2020, câu chuyện DeFi: “Yield farming là cỗ máy in tiền.” Tôi tham gia săn yield với Compound, kiếm được 200 COMP trong tuần đầu, rồi nhìn COMP giảm 40%. Những dòng yield chảy ngầm dưới cơn sốt DeFi cuối cùng cũng khô cạn khi ngừng in token.
Năm 2021, câu chuyện NFT: “Nghệ thuật số là tương lai.” Tôi mua một con Bored Ape số 3478 vì nó giống mặt em trai tôi – quyết định của một thằng ESFP đúng nghĩa. Sáu tháng sau tôi bán nó với giá 45 ETH và mua được một căn hộ nhỏ. Nhưng tôi cũng chứng kiến vô số người mua NFT rác và mất trắng. Cơn sốt NFT tan dần, lộ ra những chân giá trị – và hầu hết thứ còn lại chỉ là những bức ảnh nhàm chán không ai quan tâm.
Bạn thấy quy luật ở đây không?
Mỗi chu kỳ đều có một câu chuyện vĩ đại. ICO hứa hẹn “phi tập trung hóa việc gây quỹ”. DeFi hứa hẹn “giết chết ngân hàng”. NFT hứa hẹn “trao quyền cho nghệ sĩ”. Và bây giờ, “crypto vô hình” hứa hẹn “đưa blockchain vào mọi ngóc ngách cuộc sống”.
Mỗi câu chuyện đều chứa một phần sự thật. Mỗi câu chuyện đều được thổi phồng lên gấp mười lần. Và mỗi câu chuyện đều để lại những nạn nhân – những người không hiểu cái họ đang mua chỉ là một câu chuyện.
Điều tôi muốn nói không phải là “đừng tin Scaramucci”. Điều tôi muốn nói là: hãy kiểm tra dữ liệu trước khi tin vào câu chuyện.
Có những tín hiệu thật cho thấy crypto đang dần đi vào đời sống:
Thứ nhất, stablecoin đã trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế kỹ thuật số – đặc biệt là ở các nước có lạm phát cao hoặc hệ thống ngân hàng yếu kém. Ở Argentina, ở Thổ Nhĩ Kỳ, ở Nigeria, người dân dùng USDC và USDT như một phương tiện lưu trữ giá trị vì đồng nội tệ mất giá từng ngày. Họ không gọi đó là crypto. Họ gọi đó là “đô la Mỹ trong điện thoại”. Nhưng thực chất, họ đang dùng tài sản mã hóa – mà phần lớn không hề hay biết.
Thứ hai, account abstraction đang thực sự giảm rào cản kỹ thuật. Năm 2024, số lượng smart wallet đã tăng đáng kể. Các ứng dụng như Coinbase Smart Wallet cho phép người dùng tạo ví bằng passkey, không cần cài extension, không cần copy địa chỉ dài. Trải nghiệm đang ngày càng giống Web2.
Thứ ba, thanh toán xuyên biên giới bằng stablecoin đang phát triển ở các thị trường ngách. Công nhân nhập cư gửi tiền về nhà qua các ứng dụng thanh toán dùng USDC, tiết kiệm 50-80% phí so với Western Union. Họ không biết USDC là gì. Họ chỉ biết gửi tiền nhanh hơn và rẻ hơn.
Đó là những tín hiệu thật. Nhưng hãy để ý: tín hiệu thật đến từ stablecoin, không đến từ XRP, và cũng không đến từ các bài phát biểu của Scaramucci. Đó là thứ được thúc đẩy bởi nhu cầu thực của người dân, không phải bởi chiến dịch PR.
Và đây là lúc tôi muốn nói điều ngược với thị trường.
Người ta thường nghĩ “crypto được chấp nhận” là một chiến thắng. Nhưng tôi cho rằng “crypto trở nên vô hình” chính là một sự đầu hàng.
Khi crypto trở nên vô hình, người dùng không còn nắm private key. Họ không còn hiểu – và không còn cần hiểu – cái gì đang chạy phía sau. Họ không cần phải tin tưởng, cũng không cần phải kiểm tra. Tất cả những gì họ cần làm là mở app và gửi tiền.
Nhưng nếu vậy, thì thứ họ đang dùng có còn là crypto không?
Hãy nghĩ về internet. Bạn có biết bạn đang dùng HTTP hay HTTPS? Bạn có biết giao thức SMTP là gì? Bạn có biết email của bạn được lưu trên máy chủ nào? Không. Và bạn cũng không cần biết. Nhưng chính vì vậy, internet đã trở thành một thứ mà các tập đoàn công nghệ kiểm soát. Bạn “tự do” đăng bài, nhưng nền tảng có thể xóa bài của bạn bất cứ lúc nào. Bạn “sở hữu” dữ liệu của mình, nhưng thực ra dữ liệu nằm trên máy chủ của một công ty mà bạn không bao giờ gặp mặt.
Nếu crypto trở nên giống như internet, tức là mọi người dùng đều “không biết” và “không quan tâm”, thì điều gì sẽ xảy ra với Bitcoin – một dự án được khởi xướng với mục tiêu chống lại sự kiểm soát tập trung?
Câu trả lời là: Bitcoin sẽ trở thành một loại chứng khoán phái sinh trong tài khoản ngân hàng, chứ không phải là tiền mặt điện tử tự do. Ethereum sẽ trở thành một cơ sở dữ liệu khổng lồ do một nhóm các công ty vận hành. Và XRP – nếu nó chiến thắng – sẽ chỉ là một đường ống dẫn thanh toán bị bóp nghẹt giữa các ngân hàng lớn.
Điều đó có thể mang lại sự ổn định. Nhưng nó không phải là thứ mà những người xây dựng crypto trong mười năm qua theo đuổi.
Tôi không nói rằng “crypto vô hình” là một kết cục xấu tuyệt đối. Nhưng tôi nói rằng nó đang được bán như một món hàng, trong khi cái giá phải trả – sự từ bỏ quyền tự quản lý – không bao giờ được nhắc đến.
Và đó chính là vết nứt.
Khi người ta dùng crypto mà không biết mình đang dùng crypto, người ta cũng không thể bảo vệ mình trước những rủi ro của hệ thống. Nếu một giao thức bị hack, họ không biết – bởi vì họ không biết mình đang dùng giao thức đó. Nếu một công ty thanh toán phá sản, họ không biết – bởi vì họ không biết đống tài sản kỹ thuật số của mình đang nằm trong tay ai. Họ không có lựa chọn rút lui, bởi vì họ không biết mình đang ở trong trò chơi.
Có một câu chuyện mà tôi không bao giờ quên. Năm 2022, tôi mất toàn bộ 30 ETH trong vụ sụp đổ FTX. Không phải vì tôi bị hack. Không phải vì tôi quá tham lam. Tôi mất tiền vì tôi tin Sam Bankman-Fried – một gã 30 tuổi đeo áo phông in chữ “Effective Altruism” mà nói chuyện với các chính trị gia như một người thân quen. Tôi tin vì FTX có trụ sở ở Bahamas, có quảng cáo siêu đắt ở sân bay, có logo trên áo đấu của đội bóng rổ Miami Heat. Tôi tin vì mọi thứ trông quá “mainstream”.
Bài học của tôi rất đắt: mainstream không bao giờ đồng nghĩa với an toàn. PR không bao giờ đồng nghĩa với sự thật. Và một câu chuyện vĩ đại, được kể bởi những người uy tín, có thể đang che giấu một vực thẳm.
Vậy nên, khi tôi thấy Scaramucci và Alderoty nói về “hàng triệu người Mỹ dùng crypto mà không biết”, tôi không thấy một nhà tiên tri. Tôi thấy một nhà tiếp thị và một luật sư – mỗi người phục vụ cho một mục đích riêng của mình.
Scaramucci muốn bán một câu chuyện cho giới đầu tư truyền thống, vì quỹ của ông đang nắm giữ nhiều loại tài sản số và cần dòng vốn mới.
Alderoty muốn định hình dư luận trước tòa, trước SEC, và trước quốc hội: “Ripple không phải là một công ty tiền mã hóa lập dị. Ripple là một phần của hệ thống tài chính Mỹ. Hãy đối xử với chúng tôi như một ngân hàng.”
Hiểu được động cơ, bạn sẽ nhìn câu chuyện với một con mắt khác.
Điều tôi muốn bạn hiểu là: “crypto vô hình” đang trở thành một câu chuyện lớn, và nó sẽ được lặp lại nhiều lần trong những năm tới. Nhưng đừng nhầm lẫn giữa câu chuyện và sự thật.
Hãy đặt bên cạnh những lời hoa mỹ này những con số cụ thể:
- Có bao nhiêu giao dịch xuyên biên giới trị giá dưới 1.000 USD được xử lý qua XRP Ledger mỗi ngày, và con số đó thay đổi ra sao theo thời gian?
- Có bao nhiêu người dùng thực sự sử dụng smart wallet mỗi tháng – không phải số ví được tạo, mà là số ví có ít nhất một giao dịch mỗi tuần?
- Doanh thu thanh toán bằng stablecoin của Visa và Mastercard – khi họ công bố số liệu – là bao nhiêu so với doanh thu thẻ tín dụng truyền thống?
Nếu những con số này tăng trưởng thật, với tốc độ bền vững, tôi sẽ tin rằng “crypto vô hình” không chỉ là một chiến dịch PR.
Còn bây giờ, khi chưa có những con số đó, tôi chỉ thấy một câu chuyện rất hay. Và “rất hay” trong thế giới của tôi – thế giới của các thị trường, của những đợt bán tháo lúc 2 giờ sáng, của những lỗ hổng trong hợp đồng thông minh – “rất hay” thường là dấu hiệu đầu tiên để bạn bắt đầu đặt câu hỏi.
Tôi đang theo dõi một thứ khác. Trong những tháng gần đây, tôi thấy một nhóm ví nhận tiền từ các sàn giao dịch lớn – Binance, Coinbase – rồi chuyển ngay vào một hợp đồng thông minh liên quan đến dịch vụ thanh toán của một công ty fintech đang thử nghiệm stablecoin. Địa chỉ ví không có tên, không có nhãn, không có ai chú ý. Nhưng dòng tiền chảy đều đặn, ngày qua ngày, như một mạch máu vô hình. Có thể đó là một sàn giao dịch đang thanh toán nội bộ. Có thể đó là một công ty đang chuyển tiền để trả lương cho nhân viên ở nước ngoài. Tôi không biết. Nhưng nó khiến tôi nghĩ: có lẽ Scaramucci nói đúng ở một khía cạnh nào đó. Crypto đang âm thầm chảy trong nền kinh tế thật, không phải qua những câu chuyện hoành tráng, mà qua những dòng lệnh tự động nhỏ bé, lặng lẽ, không ai để ý.
Nhưng nếu điều đó xảy ra, thì ai đang vận hành những dòng chảy này? Một kỹ sư 20 tuổi? Một quỹ đầu tư đến từ Singapore? Một cơ quan chính phủ?
Crypto vô hình có thể là một giấc mơ. Nhưng cũng có thể là một màn kịch mà chúng ta chỉ nhận ra sau khi nó đã quá muộn.
Tôi không có kết luận cuối cùng.
Tôi chỉ có một câu hỏi dành cho bạn: khi crypto trở nên vô hình đến mức bạn không còn nhìn thấy nó, bạn có chắc thứ bạn đang dùng vẫn thuộc về bạn?
Hoặc bạn chỉ đang gửi tiền qua một đường ống mà bạn không biết ai đang vận hành – và không thể kiểm tra?
Đó, mới là câu chuyện thật sự cần được săn tìm tiếp theo.