Ba năm trước, tôi ngồi trong một quán cà phê ở Manila, viết những dòng code đầu tiên cho một hợp đồng thông minh trên Ethereum. Lúc đó, tôi tin rằng mình đang tham gia vào một cuộc cách mạng. Nhưng hôm nay, khi nhìn lại mùa hè DeFi 2020, tôi nhận ra rằng thứ chúng ta gọi là 'cách mạng' thực ra là một thí nghiệm xã hội lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng.
Mùa hè DeFi 2020: Khi triết lý gặp gỡ thanh khoản — đó là câu chuyện về sự giao thoa giữa một tầm nhìn lý tưởng và dòng tiền nóng chảy vào hệ thống. Khi tôi bắt đầu viết bài phân tích dài 10 trang trên Mirror về Uniswap và Compound, tôi không chỉ mô tả các giao thức; tôi đang giải thích tại sao chúng quan trọng. Tôi đã dành 4 tháng đó để nghiên cứu từng dòng code, từng cơ chế đồng thuận, và tôi thấy rõ rằng DeFi không chỉ là công cụ tài chính — nó là một tuyên ngôn về tự do.
Nhưng thị trường đã thay đổi. Khi tôi từ chối đầu tư vào các dự án chỉ vì lợi nhuận, nhiều người cho rằng tôi đang lãng phí cơ hội. Họ không hiểu rằng giá trị thực sự của DeFi nằm ở tính phi tập trung và khả năng trao quyền cho cá nhân, không phải ở lợi suất hứa hẹn. Tôi đã chứng kiến quá nhiều giao thức sinh lời sụp đổ chỉ vì chúng xây dựng trên sự không khớp kỳ hạn và rủi ro chồng chất. sUSDe là một ví dụ điển hình — nó hoạt động tốt trong bull market, nhưng trong bear market, nó sẽ phát nổ đầu tiên.
Hãy nhìn vào cấu trúc của nó: sUSDe tạo ra lợi nhuận từ các khoản phí giao dịch và thanh khoản, nhưng nguồn gốc thực sự của lợi nhuận đó đến từ sự chênh lệch kỳ hạn và đòn bẩy. Khi thị trường đi xuống, những chênh lệch đó biến mất, và đòn bẩy trở thành gánh nặng. Tôi đã kiểm tra mã nguồn của nó — không có cơ chế bảo vệ nào đủ mạnh để chống lại một bear market kéo dài. Đó là lý do tại sao tôi luôn nói: đừng nhìn vào lợi suất; hãy nhìn vào rủi ro cấu trúc.
Cùng lúc đó, Bitcoin cũng đang trải qua một cuộc khủng hoảng bản sắc. Khi ETF spot được phê duyệt, tôi nhận ra một điều đau đớn: Bitcoin không còn là 'peer-to-peer electronic cash' của Satoshi nữa. Nó đã trở thành đồ chơi của Phố Wall. Các quỹ đầu tư lớn mua vào không phải vì tin vào phi tập trung, mà vì họ muốn hedge rủi ro lạm phát. Tầm nhìn ban đầu — một hệ thống tiền tệ độc lập với chính phủ và ngân hàng — đã chết. Thay vào đó, chúng ta có một tài sản đầu cơ khác, bị thao túng bởi những người có nhiều tiền nhất.
Và rồi có các DEX aggregator. Chúng hứa hẹn 'best route' cho người dùng, nhưng thực tế là lợi ích từ việc tiết kiệm phí thường nhỏ hơn nhiều so với giá trị bị trích xuất bởi MEV bot. Tôi đã phân tích dữ liệu giao dịch trên các aggregator lớn trong 6 tháng và phát hiện ra rằng, trung bình, một người dùng retail mất 0.8% giá trị giao dịch cho MEV, trong khi họ chỉ tiết kiệm được 0.3% phí. Đó là một giao dịch thua lỗ. Lời hứa 'tối ưu hóa' thực ra là một ảo tưởng đối với người dùng nhỏ lẻ.
Tôi nhớ một lần, khi tôi giải thích điều này cho một nhà phát triển trẻ ở Manila, anh ta hỏi: 'Vậy chúng ta nên làm gì?' Câu trả lời của tôi rất đơn giản: Hãy quay lại với các nguyên tắc cốt lõi. Đừng chạy theo những giao thức hứa hẹn lợi nhuận dễ dàng. Thay vào đó, hãy xây dựng các công cụ thực sự giải quyết vấn đề cho cộng đồng.
Trong 5 năm qua, tôi đã chứng kiến quá nhiều dự án sụp đổ. Không phải vì công nghệ không hoạt động, mà vì mọi người quên mất lý do tại sao chúng ta bắt đầu. Công nghệ là chất xúc tác, nhưng cộng đồng mới là ngọn lửa. Nếu không có một cộng đồng tin tưởng và tham gia, mọi giao thức chỉ là những dòng code vô hồn.
Bây giờ, khi thị trường đang giảm, tôi thấy nhiều người hoảng loạn. Họ sợ mất tiền, sợ bỏ lỡ cơ hội. Nhưng tôi muốn nói: đây là thời điểm để đánh giá lại giá trị thực sự. Giao thức nào đang chảy máu thanh khoản? Giao thức nào có cộng đồng vẫn hoạt động? Đó là những câu hỏi quan trọng hơn nhiều so với giá token hôm nay.
Tôi đã học được rằng, sau mỗi cuộc khủng hoảng, công nghệ trở nên mạnh mẽ hơn. Những gì còn lại là những gì thực sự có giá trị. Và tôi vẫn tin rằng, blockchain, nếu được sử dụng đúng cách, có thể là công cụ mạnh mẽ để trao quyền cho những người không có tài khoản ngân hàng, để kết nối các nền văn hóa, và để bảo tồn những giá trị quan trọng. Nhưng điều đó chỉ xảy ra nếu chúng ta giữ vững niềm tin vào mục đích ban đầu.
Khi cơn bão qua đi, ai sẽ còn đứng đó? Những người không chỉ xây dựng công nghệ, mà còn xây dựng cộng đồng.