Tháng 11/2022, FTX sụp đổ chỉ sau 72 giờ. Cả tỷ đô la biến mất khỏi bảng cân đối kế toán, và hàng triệu người dùng nhận ra rằng số dư hiển thị trên màn hình chưa bao giờ có thật. Ngay sau đó, khái niệm "Proof of Reserves" (PoR) bùng nổ như một lời hứa minh bạch: các sàn giao dịch sẽ chứng minh họ nắm giữ tài sản tương ứng với số dư khách hàng thông qua bằng chứng mật mã. Nhưng liệu những merkle tree được công bố có thực sự đáng tin? Tôi đã dành ba tuần để fork repo, kiểm tra từng nút lá và so sánh dữ liệu on-chain. Kết quả cho thấy một thực tế khác xa với những gì PR truyền thông tung ra.
Hãy bắt đầu từ cấu trúc. PoR hoạt động bằng cách yêu cầu sàn giao dịch xây dựng một merkle tree, trong đó mỗi nút lá là hash của tài khoản người dùng và số dư tương ứng. Các nút được ghép cặp, hash lên cho đến khi tạo thành root hash. Người dùng có thể kiểm tra rằng số dư của họ nằm trong tree bằng cách yêu cầu bằng chứng merkle (một đường dẫn hash từ lá đến root). Nếu root hash được công bố và ký bởi sàn, về mặt lý thuyết, điều đó chứng minh rằng tổng số dư khách hàng không vượt quá số dư mà sàn tuyên bố nắm giữ trong các địa chỉ on-chain. Nhưng vấn đề nằm ở chi tiết: sàn có thể chọn những tài khoản nào đưa vào tree, và họ có thể tạo ra các tài khoản giả với số dư âm để làm giảm tổng số dư thực tế.
Đây là lý do điều này chưa được định giá đúng. Trong quá trình kiểm tra merkle tree của ba sàn giao dịch hàng đầu (mà tôi sẽ không nêu tên để tránh kiện tụng), tôi phát hiện một điểm bất thường: tổng số dư khách hàng được công bố trong file CSV thường thấp hơn đáng kể so với tổng số dư ước tính từ dữ liệu on-chain. Lấy ví dụ, một sàn tuyên bố nắm giữ 100.000 BTC cho khách hàng, nhưng các địa chỉ on-chain của họ chỉ hiển thị 80.000 BTC. Họ giải thích rằng phần còn lại nằm ở các sàn giao dịch khác hoặc trong các hợp đồng thông minh. Nhưng nếu không có proof liên kết, làm sao chúng ta biết được?
Nếu chúng ta nhìn vào merkle tree chi tiết, một kỹ thuật lách luật phổ biến là "negative balance padding". Sàn tạo ra các tài khoản ảo với số dư âm, ví dụ -10 BTC, để làm giảm tổng cộng. Khi có 1000 tài khoản như vậy, tổng số dư giảm đi 10.000 BTC một cách hợp lệ trong mắt merkle tree. Báo cáo audit tiết lộ điều thú vị: một số bên audit thứ ba đã phát hiện ra điều này, nhưng họ chỉ kiểm tra tính đúng đắn của merkle tree, chứ không kiểm tra tính trung thực của dữ liệu đầu vào. Đây là lỗ hổng cốt lõi: PoR chỉ chứng minh rằng root hash được tính đúng từ dữ liệu đầu vào, chứ không chứng minh rằng dữ liệu đầu vào là thật.
Hệ số tương quan ở đây thật đáng chú ý: khi tôi so sánh thời điểm công bố PoR với dòng tiền rút khỏi sàn (netflow), hầu hết các sàn đều công bố PoR ngay sau khi có một đợt rút tiền lớn. Điều này cho thấy PoR được sử dụng như một công cụ PR để trấn an thị trường, chứ không phải là một cơ chế minh bạch chủ động. Luận điểm hội tụ mà tôi đang theo dõi là sự kết hợp giữa PoR và audit liên tục dựa trên zk-SNARKs. Một số dự án như zkProof-of-Reserves đang xây dựng giải pháp cho phép sàn chứng minh số dư tổng thể mà không tiết lộ thông tin cá nhân. Nhưng cho đến khi các giải pháp này được triển khai rộng rãi, PoR hiện tại chỉ là một màn kịch.
Khi làn sóng thanh lý ập đến, hãy nhìn vào dòng chảy thực tế chứ không phải root hash. Trong đợt depeg USDC tháng 3/2023, tôi đã chạy phân tích 90 ngày về việc rút stablecoin khỏi các sàn. Kết quả cho thấy các sàn có PoR "đẹp" vẫn chứng kiến dòng tiền rút chảy mạnh, bởi vì smart money biết rằng PoR không phải là bảo hiểm. Họ theo dõi các địa chỉ on-chain, không phải các file CSV được ký. Chìa khóa ở đây là: PoR chỉ chứng minh một phần nợ tại một thời điểm, thiếu audit liên tục và không thể hiện được tính thanh khoản của tài sản. Nếu sàn nắm giữ 100% tài sản nhưng toàn bộ là token thanh khoản kém, bạn vẫn không thể rút được khi thị trường sụp đổ.
Từ góc nhìn phản trực giác, tôi cho rằng cộng đồng đang đặt quá nhiều kỳ vọng vào PoR như một giải pháp cho vấn đề lòng tin. Thực tế, các sàn giao dịch tập trung vẫn là hộp đen. Ngay cả khi có PoR, họ có thể vay mượn tài sản từ các quỹ khác để tạo ảo giác về dự trữ. Cách duy nhất để thực sự minh bạch là chạy các node riêng và theo dõi các địa chỉ đã công bố, kết hợp với các dịch vụ như Chainlink Proof of Reserves (dù bản thân Chainlink cũng có vấn đề về tập trung hóa oracle). Nhưng điều đó đòi hỏi kỹ thuật và thời gian mà phần lớn người dùng không có.
Vậy đâu là takeaway? Đừng bao giờ tin vào một tờ giấy chứng nhận không có audit thời gian thực. Khi một sàn tung ra PoR, hãy tự hỏi: merkle tree có được cập nhật hàng ngày không? Có bên thứ ba độc lập kiểm tra dữ liệu đầu vào không? Các địa chỉ on-chain có được xác minh qua chữ ký không? Nếu câu trả lời là không, thì đó chỉ là một màn kịch khác. Và trong thế giới crypto, kịch thì không bao giờ kết thúc có hậu cho khán giả.