Âm thanh của những giao dịch ùn tắc trên Ethereum từng là nỗi ám ảnh của tôi vào năm 2021. Tôi nhớ mình đã đứng trước một nhóm nông dân Kenya ở Nairobi, giải thích về phí gas cao đến mức một giao dịch Uniswap có thể tiêu tốn cả bữa ăn của họ. Họ nhìn tôi với ánh mắt vừa hy vọng vừa hoài nghi. Và rồi Dencun đến – bản nâng cấp được ca ngợi như chiếc chìa khóa vàng mở cánh cửa rẻ tiền cho mọi rollup. Nhưng hãy để tôi kể cho bạn nghe câu chuyện thực sự đằng sau những blob data ấy, bởi vì không có gì là miễn phí, và sự rẻ rẻ hôm nay có thể là cái bẫy đắt đỏ của ngày mai.
— Context: Bối cảnh giao thức và kỳ vọng
Khi Ethereum Dencun được kích hoạt vào tháng 3 năm 2024, nó mang theo một thay đổi cốt lõi: EIP-4844, giới thiệu blob data – một không gian lưu trữ tạm thời, rẻ hơn nhiều so với calldata truyền thống. Ý tưởng rất đẹp: các rollup như Arbitrum, Optimism, Base có thể đăng dữ liệu giao dịch lên blob với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ, từ đó giảm phí cho người dùng cuối. Và nó đã hoạt động. Phí gas trên các rollup giảm tới 90% trong những tháng đầu. Cộng đồng reo hò. Tôi cũng reo hò – nhưng với một nỗi lo lắng âm ỉ.
Trong các buổi meetup tôi tổ chức tại Nairobi, tôi thường vẽ một biểu đồ đơn giản: nguồn cung blob là cố định (mỗi block Ethereum có thể chứa tối đa 6 blob, mỗi blob 128KB), trong khi nhu cầu sử dụng rollup đang tăng theo cấp số nhân. Lúc đó, mọi người chỉ cười và bảo tôi bi quan. “Anh Hoàng Cường, Dencun là tương lai mà!” Họ nói thế. Nhưng tôi đã thấy quá nhiều chu kỳ thị trường để tin vào một giải pháp vĩnh viễn. Và bây giờ, dữ liệu đang nói lên sự thật.
— Core: Phân tích dữ liệu blob và dự báo bão hòa
Hãy nhìn vào con số. Từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2024, lượng blob được sử dụng mỗi ngày đã tăng từ dưới 5.000 lên hơn 12.000. Mỗi blob chứa khoảng 128KB dữ liệu. Tổng dung lượng blob mỗi ngày, với 7.200 block (giả sử 12 giây mỗi block) và tối đa 6 blob mỗi block, là 7.200 6 128KB = 5.53 GB. Con số này có vẻ lớn, nhưng khi các rollup chính như Arbitrum, Optimism, Base, Linea, zkSync, Scroll... liên tục đăng dữ liệu, chúng ta đang tiến gần đến giới hạn.
Theo tính toán của tôi, dựa trên tốc độ tăng trưởng trung bình 15% mỗi tháng (tương đương với sự tăng trưởng TVL và số lượng giao dịch trên các rollup), chúng ta sẽ chạm ngưỡng bão hòa vào khoảng quý 2 năm 2026. Điều đó có nghĩa là mỗi block sẽ luôn có đầy 6 blob, và các rollup sẽ phải cạnh tranh để giành không gian. Lúc đó, phí blob sẽ tăng mạnh – không phải gấp đôi, mà có thể gấp 5 hoặc 10 lần, bởi vì thị trường blob vận hành theo cơ chế đấu giá. Tôi đã chứng kiến điều này xảy ra với calldata trước đây: lúc đầu rẻ, sau đó giá tăng vọt khi nhu cầu vượt cung.
Nhưng đây mới là phần thú vị. Hầu hết các bài phân tích hiện tại đều tập trung vào việc Dencun đã giảm phí như thế nào, chứ không ai hỏi: “Điều gì xảy ra khi blob đầy?”. Tôi đã dành 3 tháng để nghiên cứu dữ liệu on-chain từ các blobscan, và phát hiện ra một xu hướng đáng lo ngại: các rollup nhỏ như Metis, Boba, hay thậm chí các appchain dựa trên OP Stack đang đăng blob với tần suất ngày càng cao, nhưng họ là những người đầu tiên bị đẩy ra ngoài khi thị trường blob trở nên đắt đỏ. Điều này tạo ra một sự bất bình đẳng mới: rollup lớn có tiền để trả phí cao, rollup nhỏ chết dần. Đây không phải là tầm nhìn phi tập trung mà tôi từng chia sẻ với các nông dân Kenya.
— Root: Dự án nào cũng sẽ phải đối mặt với bài toán này, nhưng ít ai thấy trước. Tôi gọi đây là “nghịch lý blob”: càng thành công, càng đắt đỏ. Và điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hàng nghìn dApp trên các rollup. Hãy thử tưởng tượng: một ứng dụng DeFi trên Arbitrum hiện đang trả phí 0.01 USD mỗi giao dịch nhờ blob rẻ. Khi blob bão hòa, phí đó có thể lên 0.10 USD, 0.50 USD, thậm chí 1 USD. Đối với người dùng ở Nairobi, nơi 1 USD có thể mua một bữa ăn, đó là một rào cản khổng lồ. Tôi đã thấy điều này xảy ra với các nông dân tham gia chương trình DeFi của tôi vào năm 2020: họ từ bỏ khi phí gas tăng lên chỉ 5 USD. Bài học đó vẫn còn nguyên giá trị.
— Contrarian: Góc nhìn phản trực giác và điểm mù
Mọi người thường nghĩ rằng giải pháp cho blob bão hòa là nâng cấp tiếp theo – ví dụ như tăng blob size lên 16 hoặc 32 mỗi block. Nhưng đó là suy nghĩ kiểu “cũ”. Hãy phân tích kỹ: tăng số lượng blob đồng nghĩa với tăng tải cho các node, đặc biệt là node không đồng thuận (full node). Một blob 128KB cần được lưu trữ và xử lý. Nếu tăng lên 16 blob mỗi block, mỗi node sẽ phải lưu trữ thêm 2MB mỗi block, tương đương 240 GB mỗi ngày. Điều này có thể gây áp lực lên các node nhỏ, dẫn đến tập trung hóa validator. Cái giá của sự rẻ phải trả bằng sự phi tập trung.
Điểm mù thứ hai là: các rollup không chỉ dùng blob để đăng dữ liệu, mà còn dùng để chứng minh tính hợp lệ (proof). Các zk-rollup cần blob để gửi bằng chứng zero-knowledge. Khi blob đắt, các team sẽ tối ưu hóa proof của họ, nhưng điều đó đòi hỏi thời gian và nguồn lực. Trong khi đó, optimistic rollup lại phụ thuộc vào thời gian thử thách, và blob đắt chỉ làm tăng chi phí cho người dùng. Tôi đã từng thảo luận vấn đề này với một kỹ sư từ Arbitrum tại một hội thảo ở Nairobi, và anh ấy thừa nhận rằng team chưa có kế hoạch dài hạn cho blob bão hòa. Họ chỉ tập trung vào hiện tại.
— Root: Dự án nào cũng vậy – họ chạy theo con số TVL, theo tăng trưởng người dùng, mà quên mất rằng cơ sở hạ tầng có giới hạn. Và đây là lúc tôi nhìn lại câu chuyện của chính mình. Năm 2017, khi tôi tổ chức meetup Ethereum ở Nairobi, tôi đã hứa với mọi người rằng blockchain sẽ mang lại tài chính rẻ cho tất cả. Nhưng bây giờ, tôi thấy rằng công nghệ không tự động giải quyết vấn đề; nó chỉ dịch chuyển vấn đề sang một lớp khác. Blob rẻ hôm nay là một phép ẩn dụ cho sự phát triển nóng: chúng ta xây dựng trên nền cát, và thủy triều đang đến.
— Takeaway: Tầm nhìn tiến bộ và câu hỏi để lại
Tôi không muốn kết thúc bằng sự bi quan. Tôi là một Evangelist, và tôi tin vào tầm nhìn phi tập trung. Nhưng tôi cũng tin rằng sự lạc quan mù quáng là kẻ thù của sự trưởng thành. Những gì tôi học được từ 24 năm quan sát thị trường là: không có giải pháp nào là vĩnh cửu. Dencun là một bước tiến, nhưng nó chỉ mua cho chúng ta vài năm. Câu hỏi thực sự là: chúng ta sẽ làm gì trong những năm đó?
Có lẽ câu trả lời không nằm ở blob, mà ở cách chúng ta thiết kế rollup. Liệu có một mô hình blob động, nơi phí được phân bổ theo nhu cầu thực tế, không phải đấu giá? Liệu các rollup có thể hợp tác để chia sẻ blob, thay vì cạnh tranh? Tôi đã bắt đầu một thử nghiệm nhỏ với một nhóm phát triển tại Nairobi: họ đang xây dựng một giao thức “blob sharing” cho các appchain nhỏ. Nó còn sơ khai, nhưng đây là hướng đi tôi tin tưởng.
Âm thanh của những giao dịch ùn tắc năm 2021 đã thôi thúc Dencun. Âm thanh của blob bão hòa năm 2026 sẽ thôi thúc điều gì? Tôi không biết chắc, nhưng tôi hy vọng chúng ta sẽ không phải nói với nông dân Kenya rằng: “Xin lỗi, phí lại tăng rồi.” Hãy xây dựng một tương lai mà họ không cần phải nghe câu đó.