Trong bảy ngày qua, một giao thức lending mà tôi từng kiểm toán vào giữa năm 2021 đã mất 40% tổng thanh khoản của các pool. Con số này không đến từ một cuộc tấn công hack hay exploit — thực tế, codebase của họ vẫn sạch sẽ. Nguyên nhân là một cuộc khủng hoảng quản trị yên lặng: 65% số token ANT dùng để vote đã bị rút khỏi smart contract vào ngày thứ Tư, khiến cho một đề xuất tài trợ quan trọng bị từ chối chỉ vì thiếu số lượng tham gia. Không một cột TVL nào có thể phản ánh quá trình rút lui này. Bạn đang nhìn vào một DAO đang băng huyết, nhưng dashboard chỉ hiển thị một đường xu hướng đi ngang.
Câu chuyện này không đơn lẻ. Nó là triệu chứng của một căn bệnh cơ cấu mà tôi đã quan sát thấy trong suốt 29 năm theo dõi ngành: quản trị phi tập trung không phải là một tính năng, mà là một trách nhiệm pháp lý — và trong thị trường giá xuống, trách nhiệm đó trở thành gánh nặng không thể chịu đựng nổi đối với hầu hết các giao thức. Trong thị trường giá lên, mọi người sẵn sàng bỏ qua các lỗ hổng quản trị khi giá token đang tăng. Nhưng khi TVL giảm và phần thưởng khai thác thanh khoản cạn kiệt, những cơ chế mà chúng ta từng tôn sùng — weighted voting, delegate system, quorum threshold — bắt đầu phơi bày bản chất thực sự của chúng: một cơ chế phân phối quyền lực không tương xứng, dễ bị chi phối, và trong nhiều trường hợp, không có khả năng thích ứng với các shock thị trường.
Hãy quay lại với bối cảnh kỹ thuật. Khi tôi tham gia vào giai đoạn ICO của Aragon vào năm 2017, tôi đã đầu tư 100 ETH vì một niềm tin thuần túy: một tổ chức phi tập trung không cần lãnh đạo, chỉ cần code. Tôi đã dành sáu tháng sau đó để phân tích cấu trúc DAO của họ, viết một báo cáo 20 trang chỉ ra ba điểm yếu trong cơ chế vote dựa trên số dư token. Báo cáo đó cuối cùng đã dẫn đến một số cải tiến trong phiên bản smart contract v2, nhưng tôi chưa bao giờ hài lòng. Bởi vì vấn đề cốt lõi không nằm ở code — nó nằm ở giả định rằng cộng đồng sẽ luôn hành động một cách "hopeful" khi được trao quyền.
Thực tế, những gì tôi chứng kiến trong 18 tháng qua là một quá trình "phân phối quyền lực" dẫn đến sự trì trệ, thay vì hiệu quả. Khi MakerDAO đối mặt với cuộc khủng hoảng tỷ giá USDC vào tháng 3/2023, phải mất đến 12 ngày để có được đủ số phiếu thông qua một quyết định khẩn cấp. Trong thời gian đó, tổng cung DAI đã giảm 23%. Đây không phải là một lỗi kỹ thuật — đó là một lỗi thiết kế. Quorum threshold, được thiết lập để đảm bảo tính hợp pháp, lại trở thành một rào cản đối với sự sống còn.
Không chỉ MakerDAO. Hãy nhìn vào Curve Finance vào tháng 7 năm 2023. Khi một nhóm hacker tấn công các pool sử dụng oracle giá của Vyper, CRV đã giảm hơn 30% trong vòng 24 giờ. Nhưng phản ứng của DAO? Một đề xuất emergency bailout được đưa ra, nhưng phải mất đến bốn ngày để có đủ delegate votes. Trong thời gian đó, thanh khoản của toàn bộ ecosystem Curve đã giảm 60%. Tôi đã từng review code của Curve vào thời điểm đó và nhận thấy rằng smart contract của họ về mặt kỹ thuật vẫn an toàn — vấn đề không phải là code, mà là cơ chế quyết định khi nào nên can thiệp.
Điều này dẫn tôi đến một quan điểm phản trực giác: Trong thị trường giá xuống, một DAO có quy trình quản trị tốt nhất thường lại là một DAO dễ chết nhất. Bởi vì một quy trình tốt — với nhiều lớp kiểm tra, veto power, và thời gian thảo luận dài — sẽ làm chậm tốc độ phản ứng. Trong khi đó, trong một thị trường đi xuống, mỗi giờ chậm trễ đều là một đợt chảy máu thêm. Các giao thức có một người lãnh đạo mạnh (như Justin Sun với TRON, hay Brian Armstrong với Base) có thể đưa ra quyết định ngay lập tức và huy động thanh khoản từ cộng đồng trong vòng vài giờ. Trong khi các DAO "phi tập trung hoàn toàn" phải mất đến tuần để làm điều tương tự.
Nhưng đây không phải là một lời biện hộ cho chủ nghĩa tập trung. Tôi vẫn tin vào giá trị của phi tập trung — nhưng tôi đã học được rằng phi tập trung chỉ có giá trị khi nó đi kèm với cơ chế phản ứng nhanh. Và để làm được điều đó, chúng ta cần một thiết kế quản trị hoàn toàn khác.
Trong quá trình tôi thiết kế framework cho ArtDAO năm 2021, tôi đã phát hiện ra một mô hình hoạt động tốt trong thị trường giảm: weighted voting kết hợp với thời gian nắm giữ. Thay vì chỉ dựa vào số lượng token, chúng tôi cho phép những người đã nắm giữ lâu hơn có nhiều quyền lực hơn. Cơ chế này không hoàn hảo, nhưng nó đã hoạt động: khi thị trường sụp đổ, 30% thành viên của ArtDAO vẫn tích cực tham gia vote, so với mức trung bình 10-15% của các DAO khác. Kết quả là ArtDAO đã sống sót qua giai đoạn khó khăn nhất, trong khi nhiều DAO khác tan rã.
Từ kinh nghiệm đó, tôi rút ra một bài học: quản trị DAO không nên được thiết kế cho thị trường giá lên — nó phải được thiết kế cho thị trường giá xuống. Bởi vì thị trường giá lên là thời điểm mọi cơ chế đều hoạt động tốt, nhưng thị trường giá xuống là thời điểm kiểm tra thực sự. Nếu bạn không thể vượt qua một đợt giảm 50% TVL với hệ thống quản trị của mình, thì token của bạn thực chất không có giá trị bền vững.
Hãy nhìn vào các Layer2. Có hàng chục Layer2 hiện nay, nhưng tất cả đều có cùng một lượng người dùng cơ bản. Đây không phải là scaling, mà là cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm. Trong thị trường giá xuống, mỗi Layer2 mới là một nguồn cung cấp thêm một block không có người dùng, chỉ có những bot farming token. Khi phần thưởng giảm, bot rời đi, và DAO của Layer2 đó phải đối mặt với một lựa chọn: hoặc là chấp nhận chết, hoặc là trở nên tập trung hơn để sống sót.
Một trong những ví dụ rõ ràng nhất là Optimism. Họ đã có một mô hình quản trị rất cầu tiến, với hai house riêng biệt. Nhưng trong thị trường giá xuống, khi phần thưởng token giảm, tỷ lệ tham gia vote của họ đã giảm từ 35% xuống còn 12%. Không phải vì họ không tin vào dự án, mà vì việc vote trở nên quá phức tạp đối với một người dùng bình thường đang lo lắng về tài sản của mình. Kết quả là một số đề xuất quan trọng (như phân bổ quỹ cho hệ sinh thái) đã bị trì hoãn hoặc bị từ chối, làm chậm sự phát triển của toàn bộ mạng lưới.
Điều này dẫn đến một câu hỏi khó chịu: Chúng ta có đang thiết kế quản trị cho con người hay cho những con bot có kỷ luật? Bởi vì con người — đặc biệt là trong thị trường giá xuống — sẽ ưu tiên sự an toàn của tài sản hơn là tham gia vào một cuộc vote về nâng cấp giao thức. Họ sẽ withdraw LP, bán token, và rời khỏi hệ sinh thái. Đây không phải là một hành vi phi lý — đó là một hành vi hoàn toàn hợp lý trong bối cảnh thị trường đi xuống.
Nhưng nếu chúng ta chấp nhận thực tế này, thì chúng ta cũng phải chấp nhận rằng các DAO — ít nhất là các DAO dựa trên token — không thể tồn tại trong dài hạn mà không có một cơ chế "autopilot" nào đó. Các smart contract cần phải được lập trình để tự phản ứng với các điều kiện thị trường mà không cần sự can thiệp của quản trị. Ví dụ: nếu TVL giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định, smart contract sẽ tự động kích hoạt một emergency mode, giúp pool có thể được đóng lại an toàn mà không cần vote. Hoặc nếu tỷ lệ tham gia vote giảm xuống dưới 10%, quyền quản trị sẽ tự động chuyển cho một multisig đã được chọn trước để đưa ra quyết định nhanh chóng.
Tôi đã thấy mô hình này hoạt động trong một số dự án mà tôi từng tư vấn. Một trong số đó là một giao thức lending mà tôi không thể nêu tên, nhưng họ đã tích hợp một "circuit breaker" vào smart contract: nếu tỷ lệ thế chấp trung bình của pool giảm xuống dưới 150% trong vòng 24 giờ, hệ thống sẽ tự động khóa pool và chỉ cho phép rút tiền, không cho phép gửi thêm. Cơ chế này không cần vote, không cần sự đồng thuận, và nó đã cứu pool khỏi một cuộc tấn công flashloan trong thị trường giảm.
Nhưng điều này đặt ra một vấn đề triết học: nếu chúng ta loại bỏ quyền quyết định của cộng đồng trong các tình huống khẩn cấp, thì chúng ta có còn gọi đó là một DAO không? Tôi nghĩ câu trả lời là có — nhưng chỉ khi chúng ta hiểu rằng quyền quyết định của cộng đồng nên tập trung vào các định hướng chiến lược dài hạn, không phải là các phản ứng khẩn cấp. Giống như một quốc gia có thể có quy trình lập pháp lâu dài, nhưng vẫn có một tổng thống có thể ra lệnh sơ tán khi có thiên tai. DAO cần một "tổng thống" trong thị trường giá xuống.
Trong cuốn sách sắp xuất bản của tôi, tôi đã viết về khái niệm này: "Governance Autopilot". Nó không phải là một giải pháp hoàn hảo, nhưng nó ít nhất là một hướng đi khả thi. Các DAO cần phải lập trình sẵn các kịch bản khẩn cấp vào smart contract, với các tham số có thể thay đổi được thông qua vote — nhưng việc kích hoạt chúng là tự động. Điều này có nghĩa là thay vì phải vote mỗi khi có khủng hoảng, cộng đồng chỉ cần vote một lần để xác định "rules of engagement" cho tất cả các tình huống có thể xảy ra.
Tôi nhận ra rằng nhiều người trong cộng đồng crypto sẽ phản đối ý tưởng này. Họ cho rằng nó làm suy yếu tính phi tập trung. Nhưng tôi đã chứng kiến quá nhiều DAO chết vì không thể đưa ra quyết định kịp thời. Một DAO chết là một DAO phi tập trung nhất — nhưng cũng vô dụng nhất.
Hãy nhìn vào bài học từ Bitcoin. Không thể phủ nhận rằng Ordinals đã mang lại một narrative mới và doanh thu phí cho Bitcoin. Nếu không có làn sóng inscription, mô hình bảo mật của Bitcoin đã gặp rắc rối khi phần thưởng block giảm dần. Nhưng Bitcoin không có một DAO — nó có một cơ chế đồng thuận hoàn toàn tự động, dựa trên proof-of-work. Điều này có nghĩa là Bitcoin có thể thích ứng với các điều kiện thị trường mà không cần đến sự can thiệp của con người. Đây là một bài học quý giá cho các DAO.
Quay trở lại với câu chuyện về giao thức lending mất 40% thanh khoản. Tôi đã liên hệ với đội ngũ của họ sau khi sự việc xảy ra. Họ cho biết họ đã cố gắng tổ chức một cuộc vote khẩn cấp, nhưng chỉ có 8% token holders tham gia. Cuộc vote thất bại vì không đạt quorum. Và thế là giao thức tiếp tục mất thanh khoản mỗi ngày. Nếu họ có một cơ chế "Governance Autopilot", họ có thể đã tự động giảm tỷ lệ borrow, hoặc thậm chí là tạm thời dừng cho vay, mà không cần vote.
Tôi không nói rằng tất cả các DAO sẽ chết. Nhưng tôi tin rằng những gì chúng ta đang thấy là một cuộc thanh lọc tự nhiên — một "survival of the fittest" áp dụng vào cấu trúc quản trị. Những DAO có cơ chế phản ứng nhanh, có khả năng thích ứng với thị trường giảm, sẽ sống sót. Những DAO nào tin rằng cộng đồng sẽ luôn sẵn sàng vote bất kể điều kiện thị trường thế nào, sẽ chết.
Đối với các nhà đầu tư, tôi có một lời khuyên: Đừng nhìn vào TVL hay APY để đánh giá một DAO. Hãy nhìn vào tỷ lệ tham gia vote trong thị trường giá xuống. Nếu tỷ lệ đó giảm xuống dưới 15%, hãy nghi ngờ. Bởi vì một DAO không có sự tham gia của cộng đồng không khác gì một quốc gia không có cử tri. Nó có thể tồn tại trong một thời gian, nhưng không bền vững.
Đối với các builder, tôi có một lời khuyên khác: Hãy thiết kế quản trị của bạn cho ngày tồi tệ nhất, không phải ngày tốt đẹp nhất. Bạn cần phải giả định rằng cộng đồng của bạn sẽ không còn hứng thú với việc vote khi thị trường sụp đổ. Bạn cần phải có các cơ chế tự động, các circuit breaker, và một kế hoạch dự phòng. Đừng để DAO của bạn trở thành một cơ chế phá hủy giá trị thay vì bảo vệ nó.
Kết thúc bài viết này, tôi muốn đặt ra một câu hỏi cuối cùng: Trong một thế giới mà mọi thứ đều có thể được lập trình, liệu quản trị có nên là thứ cuối cùng mà chúng ta để cho con người quyết định? Bởi vì nếu câu trả lời là có, thì chúng ta cần phải chấp nhận rằng DAO sẽ luôn là một thí nghiệm, không bao giờ là một sản phẩm hoàn thiện. Và trong thị trường giá xuống, những thí nghiệm đó sẽ chết nhanh hơn bất kỳ startup nào.
Tôi đã thấy nó xảy ra. Và tôi nghĩ chúng ta sẽ thấy nhiều hơn nữa trước khi thị trường bắt đầu phục hồi.